İşaret Dili nedir?
İşaret
Dili işitme veya konuşma engellilerin aralarında iletişim kurabilmek için el
hareketlerini, yüz mimiklerini ve bir bütün olarak vücut dilini kullanarak
oluşturdukları sessiz, görsel bir dil.
Artık
bilinçlendikçe yavaş yavaş azalan bir yanlış kanı ise İşaret Dili'nin evrensel
olduğu. Dünyanın neresinde kimle olursa olsun iletişim kurabileceğimiz evrensel
bir dil iyi olurdu, ancak İşaret Dili bu tanıma uymuyor. Ülkeden ülkeye değişen
İşaret Dili'nin bölgelere göre farklılık gösteren aksan ve lehçeleri bile var.
Ayrıca, Türk İşaret Dili ve Türkçe'nin gramer yapısı olarak birbirinden farklı
iki dil olduğunu belirtmek gerekiyor.
Günümüzde
Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde kullanılan İşaret Dili ise kökeni
16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'ne uzanan Türk İşaret Dili, kısaca TİD.
Tarihi oldukça eskiye dayanan TİD'nin Osmanlı mahkemelerinde bu dilin
kullanıldığına dair bilgiler var. İlk işitme engelliler okulu yine Osmanlı
döneminde II. Abdülhamit tarafından 1902'de kurulan Yıldız Sağırlar Okulu'dur
ve günümüz TİD'nin temelinin burada atıldığı tahmin edilmektedir. İşaret Dili
görsel bir dil olduğu için yazılı tarihte yaygın olarak kayıt altına
alınmamıştır.
İşaret Dili ne değildir?
İşaret
Dili sözcük, deyim ve düşüncelerin el, yüz ve beden hareketleriyle karşılığının
ifade edildiği bir iletişim yöntemidir. İşaret dili yazılı olarak kullandığımız
sembollerin, yani harf şekillerinin parmaklar aracılığıyla gösterilmesi ve bunu
peşpeşe yaparak bir sözcük ifade etmek değildir. Bu yönteme parmakla heceleme
denir ve işaret dilinin sadece bir bölümünü oluşturur. İşaret Dili parmak
hecelemesinden ibaret değildir.
İşaret
Dili pandomim gibi bir sözsüz tiyatro değildir.
İşaret
Dili sadece el ve kol hareketlerinden oluşmaz. Mimik, yani yüz ifadesi, ve
beden hareketleri de bu dilin bir parçası.
Rakamlarla Engelliler
Dünya
Sağlık Örgütü'nün verilerine göre dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 10'unu engelli
bireyler oluşturuyor. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı tarafından
Devlet İstatistik Enstitüsü'ne yaptırılan "Türkiye Özürlüler
Araştırması" ise Türkiye nüfusunun yüzde 12'sinin engelli olduğunu
belirtiyor. Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2000 yılı verilerine göre Türkiye'de
89.043 kişi (53.543'ü erkek, 35.500'ü kadın) konuşma engelli. Kısacası rakamlar
azımsanacak gibi değil.
Empati Kurmak: İşaret Dili ve İnsan Hakları
En
başta belirttiğimiz gibi, bu yazının amacı işaret dili eğitiminin gerekliliği
konusunda aydınlanmak. Ne nedir açıkladıktan, rakamlardan bahsettikten sonra iş
empati kurmaya kalıyor. Çünkü "Neden işaret dili öğrenmeliyim?"
sorusunun cevabı burada saklı.
İşitme engelli birçok kişi insanlarla iletişim kurabilmek için oldukça fazla efor sarfediyorlar. Tedaviler, terapiler, tıbbın imkanları haricinde de verilen bir çaba söz konusu. En basiti, dudak okuyorlar. Dudak okumak için dikkat kesilip ve bir diyaloğun başlayabilmesinin ilk adımını, yani anlatılanı anlamak için harcanan çabadan söz ediyoruz. Halbuki herhangi bir engeli olmayanlar sadece duyuyorlar. Bunun için çoğu zaman ayrıca bir çaba sarfetmeye gerek kalmıyor.
Engelliler engelsizler ile iletişim kurmak için uğraşırken, engelsizler ne yapıyor? Örneğin, bir engellinin aklına gelmez mi hiç neden engelsizlerin işaret dili öğrenmeyip, engellilerin onları anlayabileceği bir şekilde iletişim kurmadığı? Neden bu çaba tek taraflı kalıyor?
İşaret Dili bu kadar önemli gerçekten. İşitme engellilerin karşılaştığı birçok sorunun temelinde engelsiz insanların onlarla iletişim kuramaması yatıyor. Çünkü aslında onlar engellerini aşabiliyorlar İşaret Dilinde konuşarak. Sadece engelsiz insanlar bu dili bilmediği için karşılıklı iletişim kurulamıyor. Bu durum işitme engellilerin istihdam, eğitim, sağlık, sosyalleşme, ifade ve düşünce özgürlüğü gibi en temel insan haklarına erişimini engelliyor. Engelliler bu sorunlarını İşitme Engelliler Derneği tarafından düzenlenen Engelli Türkiye Altın Kaktüs Ödülleri ile ifade ediyorlar. 1 Aralık 2013'te dağıtılan ödüller bakın kimlere gitmiş;
İşitme engelli birçok kişi insanlarla iletişim kurabilmek için oldukça fazla efor sarfediyorlar. Tedaviler, terapiler, tıbbın imkanları haricinde de verilen bir çaba söz konusu. En basiti, dudak okuyorlar. Dudak okumak için dikkat kesilip ve bir diyaloğun başlayabilmesinin ilk adımını, yani anlatılanı anlamak için harcanan çabadan söz ediyoruz. Halbuki herhangi bir engeli olmayanlar sadece duyuyorlar. Bunun için çoğu zaman ayrıca bir çaba sarfetmeye gerek kalmıyor.
Engelliler engelsizler ile iletişim kurmak için uğraşırken, engelsizler ne yapıyor? Örneğin, bir engellinin aklına gelmez mi hiç neden engelsizlerin işaret dili öğrenmeyip, engellilerin onları anlayabileceği bir şekilde iletişim kurmadığı? Neden bu çaba tek taraflı kalıyor?
İşaret Dili bu kadar önemli gerçekten. İşitme engellilerin karşılaştığı birçok sorunun temelinde engelsiz insanların onlarla iletişim kuramaması yatıyor. Çünkü aslında onlar engellerini aşabiliyorlar İşaret Dilinde konuşarak. Sadece engelsiz insanlar bu dili bilmediği için karşılıklı iletişim kurulamıyor. Bu durum işitme engellilerin istihdam, eğitim, sağlık, sosyalleşme, ifade ve düşünce özgürlüğü gibi en temel insan haklarına erişimini engelliyor. Engelliler bu sorunlarını İşitme Engelliler Derneği tarafından düzenlenen Engelli Türkiye Altın Kaktüs Ödülleri ile ifade ediyorlar. 1 Aralık 2013'te dağıtılan ödüller bakın kimlere gitmiş;
o
En
Cimri Sigorta Bütçesi Dalında Altın Kaktüs Ödülü: Protezlerde ve pillerde ara farklar ile SGK, Çalışma
Bakanlığı, Maliye Bakanlığı'na
o
En
Pahalı Sağlık Hizmeti Dalında Altın Kaktüs Ödülü: Koklear implant ameliyatında ilave 3000 TL öğretim
üyesi farkı çıkarmaları ile SGK ve Sağlık Bakanlığı'na
o
En Çok
Eleman Sıkıntısı Dalında Altın Kaktüs Ödülü:
İşitme Engelliler Öğretmeni, Konuşma Terapisti, Odyolog yetiştirilmemesi,
kontenjan yetersizliği ile YÖK ve MEB'na
o
En
Çileli İletişim Hizmeti Dalında Altın Kaktüs Ödülü: Telefonda anlamayan işitmen engelliler için kamu
bakanlık web sitelerinde e-posta adresi konulmaması ile Ulaşım ve Habercilik
Bakanlığı'na
o
En
Duyarsız Hizmet Dalında Altın Kaktüs Ödülü:
Televizyonda ve sinemada Türkçe altyazı mecburiyeti getirmemesi ile Kültür ve
Turizm Bakanlığı'na
o
En Çok
Engel Koyanlar Dalında Altın Kaktüs Ödülü:
İşitme engellilerin yasalaşmasını beklediği yasa tekliflerini 1.5 yıldır halen
yasalaştıramayan TBMM Komisyonları ve milletvekillerine
İşitme
engellilerin hayatındaki asıl engel, engelsizlerin İşaret Dilini kullanamıyor
oluşu olabilir mi? Engelliler değil, engelsizler duymuyor olabilir mi? Pekala
olabilir. Çünkü aslında ortada bir engel değil, bir dil ayrılığı var. İşitme
engellilerin ana dili İşaret Dili, engelsizlerinki ise Türkçe. Yani işitme
engellilerin sorunlarından bahsederken anadilde hizmet alma ve iletişim kurma
haklarının teslim edilmeyişinden bahsediyoruz.
Peki, engelsizler ne yapabilir?
Tıbbi
çözümler var tabi ki, kısmen de olsa. İşitme cihazı ve koklear implant denen
yöntemler ile işitme engellerinin azaltılması mümkün. Ancak bu konudaki sorun
memleketin sigorta sisteminin tıp ve teknoloji ilerlemelerinin gerisinde
kalması. Sigortalar bu aletlerin masraflarının sadece küçük bir bölümünü
karşılıyor ve bunlar pahalı aletler. Yani çözümlere ulaşmak zor. Bu konuda
düzenlenen yardım kampanyaları takip edilebilir veya bağışlarda bulunulabilir.
Maddi
imkanları bir kenara bırakıp yazımızın çıkış noktasına geri dönecek olursak
devreye iletişim kurabilmek için yapabileceklerimiz giriyor. İşaret Dili
kullanamıyor bile olsak işitme engellilerin karşılarındaki kişiyi anlamasını
kolaylaştırabiliriz. Örneğin;
o
İşitme
engelli biriyle konuşurken kendisiyle konuşulduğunu farketmesi sağlanabilir.
Elinizle işaret edebilir veya hafifçe omzuna dokunup size dönmesini
sağlayabilirsiniz.
o
Engelli
kişiye nasıl iletişim kurmak istediğinin sorulmasında fayda var. Dudak okumayı
tercih ediyor ve yavaş konuşmanız gerekiyor olabilir. Veya yazarak iletişim
kurmak isteyebilir.
o
Göz
kontağı kurmak karşılıklı anlaşmayı kolaylaştırabilir.
o
Dudak
okumaya çalışan bir engelli ile iletişim halindeyseniz yüzünüzün ışık
aldığından ve konuşurken dudaklarınızın görünürlüğünden emin olun.
Bu
noktada da iş biraz hepimize düşüyor. Aramızdaki engel ses. Bu engeli
kaldırmanın ve iletişim kurabilmenin yolu ise işaret dili. İşaret dili ise
engelsiz insanlar için bir "yabancı dil". İşaret dili öğrenmek için
gereken motivasyon empati kurmaktan, sağduyulu davranmaktan ve engellilerin
engelsizler ile iletişim kurmak için harcadığı çabayı karşılıksız bırakmamaktan
geçiyor.
Birçok
kurum ücretsiz İşaret Dili eğitimleri düzenliyor. Bunlardan birkaçı; Halk
Eğitim Merkezleri, İSMEK şubeleri, belediyeler (örneğin; İBB Engelliler
Müdürlüğü). İşaret Dili öğrendikten sonra İşaret Dili tercümanlığı da
yapabilirsiniz.
Tüm
bunların dışında bildiklerinizi çevrenizdeki insanlarla paylaşabilir ve bilinç
uyandırabilirsiniz.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder